poniedziałek, 1 maja 2017

NIEBO NAD NAMI (5) - Maj 2017 - Maksimum eta-Akwarydów, bliskie koniunkcje, przeloty ISS i nowy sezon białych nocy

Dość dziwnie pisze mi się w tym roku o tym, że wchodzimy już w miesiąc otwierający sezon białych nocy. Dziwnie, bo przeważnie w ostatnich latach zanim nadchodziło pożegnanie z astronomicznymi nocami i druga dekada maja to człowiek miał już za sobą sporo nasiadówek w terenie (nie mylić z nasiadówkami w ujęciu medycznym) przy rozstawionym sprzęcie obserwacyjnym, a rosnący powoli z tygodnia na tydzień komfort termiczny związany z coraz bardziej wiosennymi temperaturami i rosnącą liczbą godzin ze Słońcem (jak i tysiącami odległych słońc w marcowo-kwietniowe noce) sprawiał, że zanim nadchodził kres najciemniejszych nocy, miało się poczucie doświadczenia wielu przyjemnych efektów rozpoczętej wiosny. Tymczasem w roku bieżącym większość kwietnia przypominała miesiące raczej jesienne i wolne od wiosennego ciepła, przez co tym razem przejście w sezon najkrótszych i najjaśniejszych nocy nastąpi dynamicznie po bardzo ubogiej w obserwacje i pogodne niebo pierwszej połowie wiosny. Nie zdążyliśmy pożegnać się z chłodem, a tu już nagle wkraczamy w białe noce.

1. Długość dnia i nocy w maju 2017.

Dni w maju po najszybszym wydłużaniu w kwietniu są już wyraźnie dominującą nad nocami częścią doby - miejmy nadzieję, że tradycyjnie miesiąc ten przyniesie też wzrost ilości dni ze Słońcem jak i więcej pogodnych nocy. Wiosna jako statystycznie najbardziej sprzyjająca obserwacjom pora roku póki co zdaje się niefortunnie naśladować ostatnią jesień i zimę, ale w końcu to przełamanie bariery i początek szybkiego nadrabiania zaległości w liczbie pogodnych dni i nocy musi ruszyć. Na początku miesiąca wschód Słońca następuje o godz. 05:07 CEST, zachód o 20:17 (dane dla Pomorza Gdańskiego). 31 maja pierwsze promienie Dziennej Gwiazdy wyjrzą zza horyzontu już o godz. 04:19, a z ostatnimi pożegnamy się dopiero o 21:05, co będzie zwiastowało nadchodzenie najpóźniejszych w roku zachodów Słońca.

Wysokość kątowa Słońca podczas górowania rośnie z 51 do niemalże 58 stopni. Bezksiężycowe noce czekają nas w ostatniej dekadzie miesiąca, co pod ciemnym niebem pozwoli obserwatorom głównie południowych województw wykorzystać resztkę nocy astronomicznych - albowiem w północnych już nie będą one wówczas występować. W I kwadrze Srebrny Glob znajdzie się 3 maja, w pełni 10 maja, w III kwadrze 19 maja i w nowiu 25 maja. W apogeum (406 210 km) Księżyc znajdzie się 12 maja, w perygeum (357 209 km) 26 maja.

2. Widoczność planet.

MERKURY - niewidoczny.
WENUS - widoczna w bardzo trudnych warunkach obserwacyjnych krótko przed wschodem Słońca. Przez cały miesiąc w momencie świtu cywilnego elewacja planety nie będzie wyższa od 5 stopni, dlatego do jej dostrzeżenia oprócz idealnie odsłoniętego horyzontu i pogodnego nieba wskazane będzie też przejrzyste powietrze, z uwagi na bardzo niewielką wysokość. Mimo, że już pod koniec miesiąca Wenus wejdzie w okres maksymalnej elongacji zachodniej oddalając się od Słońca na maksymalną możliwą odległość kątową, jak zawsze o tej porze roku niemal równoległe względem horyzontu nachylenie ekliptyki sprawi, że planeta nie zdoła osiągnąć korzystniejszej wysokości przed wschodem Dziennej Gwiazdy. Warto odnotować poranek 22 maja, kiedy to niespełna 7 stopni od Gwiazdy Porannej świecić będzie Księżyc przed nowiem - szczegóły tej nieco trudniejszej w obserwacjach koniunkcji w kolejnym rozdziale.
MARS - po długim sezonie obserwacyjnym i zeszłorocznej opozycji schodzi ze sceny. Czerwoną Planetę możemy jeszcze próbować dostrzec w pierwszej połowie miesiąca 5-10 stopni nad zachodnim horyzontem podczas zmierzchu cywilnego, jednak już druga połowa maja, a zwłaszcza trzecia dekada miesiąca sprawią, że dystans Marsa względem Słońca stanie się już zbyt niewielki i planeta zacznie zachodzić krótko po Dziennej Gwieździe niknąc z oczu zanim niebo zdoła bardziej pociemnieć. W kolejnym miesiącu koniunkcja ze Słońcem i symboliczne zamknięcie tego sezonu obserwacyjnego.
JOWISZ - po kwietniowej opozycji pozostaje najlepiej dostrzegalną planetą na nocnym niebie. Widoczny w gwiazdozbiorze Panny początkowo przez większą jeszcze część nocy, z drugą połową maja zaś za sprawą szybko wydłużającego się dnia i coraz szybszego wschodu planety, widoczny będzie on już głównie na niebie południowym i zachodnim, niemal górując w momencie wyraźniejszego pociemnienia nieba. Jasność Jowisza w maju maleje nieznacznie z -2,4 z do -2,3 mag.; średnica tarczki z 43,4 do 40,7 sekund. W noc z 7 na 8 maja Jowisz znajdzie się w bardzo bliskiej koniunkcji z Księżycem zmierzającym ku pełni, szczegóły tego zjawiska w następnym rozdziale.
SATURN - widoczny nad ranem, od połowy miesiąca przez większą część nocy pomiędzy Strzelcem i Skorpionem. Planeta coraz wyraźniej zbliża się do tegorocznej opozycji, w której znajdzie się już w połowie następnego miesiąca, ale zanim nastąpi ta oczekiwana kulminacja okresu widoczności musi minąć jeszcze kilka tygodni. Jasność Saturna rośnie w maju z 0,3 do 0,1 mag.; średnica tarczki bez wliczonego układu pierścieni otaczających planetę z 17,7 do 18,2 sekund. W noc z 13 na 14 maja przypadnie koniunkcja z Księżycem, z największym zbliżeniem występującym 14 maja nad ranem - szczegóły w kolejnym rozdziale.
URAN - niewidoczny.
NEPTUN - niewidoczny.


3. Ważniejsze zjawiska astronomiczne przypadające w maju 2017, widoczne z terenu Polski.

- 04.05 - koniunkcja Księżyca z Regulusem - pierwsze spotkanie w maju z wyraźniejszym obiektem Księżyc odbędzie w przeciwieństwie do wielu poprzednich miesięcy nie z planetą, lecz gwiazdą. A konkretnie wyraźnym biało-błękitnym Regulusem stanowiącym najjaśniejszą gwiazdę Lwa, z którą jeszcze ciekawsze złączenie wypadnie w ostatni majowy wieczór. To pierwsze spotkanie z Regulusem widoczne będzie wprawdzie już wieczór wcześniej, jednak dopiero 4 maja nastąpi maksymalne zbliżenie wynoszące w tym wypadku 7 stopni. Koniunkcja będzie zatem zbyt rozległa, aby można myśleć o objęciu obiektów jednocześnie w polu widzenia standardowych lornetek 10x50.
- 04/05.05 - maksimum roju eta-Akwarydów - najbardziej aktywny spośród wiosennych rojów meteorów osiągnąć powinien swoje maksimum 4 maja między 16:00 a 18:00 CEST (warto obserwować zarówno w noc z 04/05.05 jak i 05/06.05 kiedy to w ostatnich latach obserwowanych było najwięcej zjawisk), przy prognozowanym przez IMO wskaźniku ZHR w okolicach 40. Warto jednak pamiętać, że radiant tego roju meteorów znajduje się w gwiazdozbiorze Wodnika, o tej porze widocznym najlepiej z południowej półkuli, dlatego na północ od równika ilość zjawisk widocznych w ciągu godziny może się wahać w niższym przedziale, od 10 do 20 przy obserwacji przed świtem, spoza regionów miejskich. Niestety w tym czasie z naszej szerokości geograficznej nigdy nie mamy dobrego widoku na Wodnika, gwiazdozbiór ten wschodzi krótko przed świtem i na w miarę ciemnym niebie (choć już poza okresem nocy astronomicznej) widzimy go około godzinę, przy niezbyt imponującej wysokości radiantu 10-15 stopni nad południowo-wschodnim horyzontem. Wobec tak niesprzyjających czynników pomijać można by już obecność Księżyca, ale gdyby pogoda w tym roku pozwoliła na obserwacje maksimum eta-Akwarydów, to możemy mieć tę świadomość, że Srebrny Glob zmierzający do pełni i oświetlony w niemal 80% zajdzie tuż przed około godzinnym okienkiem od 02:00 CEST wyznaczającym korzystniejszy czas na obserwacje i nie będzie stanowił dodatkowego utrudnienia. Aktywność roju trwa już od 21 kwietnia i potrwa do 20 maja, tak więc każdy poranek w ostatnich godzinach przed rozjaśnieniem nieba warto wykorzystać na wypatrywanie eta-Akwarydów, które wchodząc w atmosferę z prędkością rzędu 66 km/sek. przeważnie pozostawiają za sobą bardzo długie i jasne ślady widoczne do kilku sekund.
- 07/08.05 - koniunkcja Księżyca z Jowiszem - już przed miesiącem dostaliśmy efektowne spotkanie Księżyca w pełni z Jowiszem będącym trzy doby po opozycji. Tym razem czeka nas powtórka z rozrywki, choć separacja pomiędzy obiektami będzie jeszcze odrobinę mniejsza - w czasie największej koniunkcji wyniesie bowiem 54 minuty (między godz. 00:00 a 01:00 CEST) przy elewacji około 27 stopni na południowo-zachodnim niebie. Jeżeli nie będziemy mieć możliwości obserwacji o tak późnej godzinie w czas najlepszej widoczności koniunkcji, obserwacje można przeprowadzić już w wieczornych godzinach 7 maja na rozjaśnionym niebie - co prawda za cenę większego dystansu, ale już i tak pozwalającego bez trudu na objęcie obu obiektów w polu widzenia lornetek 10x50. W czas największego zbliżenia tak niewielka separacja umożliwi również obserwacje z wykorzystaniem teleskopów i większych powiększeń, ale wówczas należy się liczyć z dyskomfortem wywoływanym już ponad 90% oświetleniem Księżyca.
- od 09.05 widoczność ISS - pierwszy z dwóch najdłuższych okresów widoczności Międzynarodowej Stacji Kosmicznej w 2017 roku, jak zwykle w związku z białymi nocami będzie miał charakter widoczności mieszanej. Początkowo obserwacji będziemy mogli dokonywać wyłącznie przed wschodem Słońca, z biegiem tygodni przez coraz większą część nocy, aż w finałowym okresie na niebie wieczornym. Szczegóły poświęcone pierwszemu z dwóch najdłuższych okresów widoczności ISS ukażą się na blogu w najbliższy weekend. Aktualizacja: nowy tekst już dostępny.
- od 11.05 - początek białych nocy 2017 - sezon najkrótszych i najjaśniejszych nocy tradycyjnie rozpocznie się najpierw w województwach północnych, dla których to stan nocy astronomicznej z centrum tarczy Dziennej Gwiazdy znajdującym się głębiej niż 18 stopni od horyzontem w czas dołowania po raz ostatni będzie miał miejsce w noc z 9 na 10 maja. Wprawdzie początkowo trudno będzie odczuć, że weszliśmy w okres najjaśniejszych nocy, ale z biegiem tygodni i zbliżaniem się do przesilenia letniego stawać się to będzie coraz bardziej namacalne, zwłaszcza w czerwcu. Dla centrum kraju ostatnia przed wakacyjną przerwą noc astronomiczna w sezonie 2016/2017 przypadnie z 18 na 19 maja, natomiast województwa południowe białe noce powitają dopiero od 8 czerwca; tam też okres ten potrwa najkrócej, bo jedynie do 7 lipca. Pomorze pożegna się z sezonem białych nocy dopiero na początku sierpnia. Brak długich i ciemnych nocy oczywiście nie wiąże się z zanikiem jakichkolwiek atrakcji, wręcz przeciwnie, ale o nich będę jeszcze wspominać w kolejnych tygodniach.
- 13/14.05 - koniunkcja Księżyca z Saturnem - po spotkaniu z Jowiszem kolejnym wyraźnym obiektem z jakim w koniunkcji znajdzie się Księżyc będzie Saturn. Najkorzystniejsze warunki obserwacyjne wystąpią 14 maja około godz. 03:00 CEST, przy górowaniu obu obiektów około 15 stopni nad horyzontem. Dystans dzielący tarczę Srebrnego Globu od będącego miesiąc przed opozycją Saturna wyniesie tym razem nieco ponad 2 stopnie, zjawisko będzie więc możliwe bez trudu do obserwacji lornetkami.
- ~19.05 - potencjalny rozwój aktywności geomagnetycznej [PROGNOZA] - pierwszy raz w cyklu "Niebo nad nami" w rozdziale poświęconym zjawiskom pozwalam sobie na wyszczególnienie wydarzenia prawdopodobnego, ale jeszcze nie pewnego. W okolicach trzeciego weekendu majowego spodziewać możemy się kolejnego napływu strumienia wiatru słonecznego podwyższonej prędkości (CHHSS) uwalnianego z dziury koronalnej, która pod koniec marca jak i w trzeciej dekadzie kwietnia przyniosła nam burze magnetyczne kategorii G1-G2 i zorze polarne widoczne z Polski. Ruch obrotowy Słońca przyniesie powtórnie tę formację w okolice centrum tarczy słonecznej i bezpośrednie skierowanie na Ziemię w połowie miesiąca. Warto już teraz wziąć pod uwagę możliwość kolejnego wzrostu aktywności geomagnetycznej za sprawą tej dziury koronalnej, ponieważ gdyby sytuacja znów miała się rozwinąć korzystnie dla Polski, te ewentualne zorzowe emocje mogą okazać się ostatnimi w sezonie, o ile nie dojdzie do innych zjawisk podwyższających aktywność słoneczną. Wszystko przez fakt, iż przy kolejnych (czerwcowym i lipcowym) obrotach Słońca będziemy w szczycie białych nocy i łowy na zorze polarne będą znacząco utrudnione. To ważne w kontekście tej właśnie dziury koronalnej, z której powstające zorze bywają stosunkowo subtelne (w kwietniu widoczne wręcz tylko fotograficznie) i w starciu z jasnym letnim niebem w kolejnych miesiącach mogą po prostu przegrać. Oczywiście nawet przesilenie letnie nie musi być dla nas przeszkodą nie do pokonania w kwestii zórz, jak przekonaliśmy się podczas ciężkiej burzy magnetycznej kategorii G4 przed dwoma laty, ale te muszą być naprawdę intensywne podczas silniejszych burz wywoływanych zjawiskami potężniejszymi od CHHSS. Na bieżąco komentarz jest jak zwykle możliwy do śledzenia na podstronie Solar Update i w tekstach działu poświęconego aktywności słonecznej.
- 22.05 - koniunkcja Księżyca z Wenus - choć Wenus w roli Gwiazdy Porannej jest widoczna w bardzo niekorzystnych warunkach - a przeważnie dostępna głównie w obserwacjach dziennych z uwagi na niekorzystne nachylenie ekliptyki do horyzontu wiosennymi porankami, to jednak porankiem 22 maja może okazać się nieco łatwiejsza w dostrzeżeniu za sprawą obecności Księżyca w odległości niemal 7 stopni. Sierp Srebrnego Globu, który przebywać będzie tego poranka 3 doby przed nowiem wskazywać będzie Gwiazdę Poranną znajdującą się nieco powyżej niego. Kierując lornetki na wschód (w lewo) o pełne pole widzenia i jeszcze odrobinę namierzenie Wenus nawet przy słabszej widoczności gołym okiem nie powinno być bardzo trudne. Choć Wenus jest najjaśniejszą z planet widocznych bez dodatkowej optyki, to jednak z uwagi na bardzo niewielką elewację, jasne tło nieba od pobliskiego już pod horyzontem Słońca i grubsza warstwa atmosfery mogą przyczynić się do osłabienia widoczności Gwiazdy Porannej i lornetki na pewno nie będą tutaj zbyteczne.
- 31.05 - koniunkcja Księżyca z Regulusem - drugie w maju spotkanie Księżyca z najjaśniejszą gwiazdą Lwa stanie się jeszcze korzystniejsze dla obserwatorów. W ostatni majowy wieczór dystans dzielący oświetlony w nieco ponad 40% gruby sierp Księżyca tuż przed I kwadrą od biało-błękitnego Regulusa wyniesie zaledwie 1,5 stopnia, co nawet nieuzbrojonym stanowić będzie przyjemny widok, a tym bardziej w lornetkach czy na fotografiach, wykonanych zwłaszcza przy ciemniejącym dopiero niebie.

4. Mapy i wizualizacje zjawisk

04.05.2017  21:15 CEST  Koniunkcja Księżyca z Regulusem 04-05.05.2017  03:00 CEST - Położenie radiantu roju eta-Akwarydów ZHR~40 na półkuli S 07.05.2017  20:15 CEST - Koniunkcja Księżyca z Jowiszem - 4 godz. przed maksymalnym zbliżeniem
08.05.2017  00:30 CEST - Koniunkcja Księżyca z Jowiszem - maksymalne zbliżenie ~55' 14.05.2017  03:00 CEST - Koniunkcja Księżyca z Saturnem 22.05.2017  04:00 CEST - Koniunkcja Księżyca z Wenus
31.05.2017  2150 CEST - Koniunkcja Księżyca z Regulusem Wygląd nieba północnego 01.05 o g. 00:00, 15.05 o g. 23:00 i 31.05 o g. 22:00 CEST Wygląd nieba południowego 01.05 o g. 00:00, 15.05 o g. 23:00 i 31.05 o g. 22:00 CEST


Bądź na bieżąco ze zjawiskami astronomicznymi i tym co ważne dla amatora astronomii - dołącz do stałych czytelników bloga na Facebooku lub GooglePlus.


Prognoza maksimum eta-Akwarydów na podstawie przewidywań IMO/Mikhail Maslov). Wizualizacje wygenerowane dzięki Stellarium. Dane efemerydalne wyliczone dzięki CalSky.

5 komentarzy:

  1. Przepięknie widać dziś koniunkcję z Jowiszem, czekam na północ! Piękne widoczki w lornetce :)

    OdpowiedzUsuń
  2. Siedząc przed komputerem i mając w polu widzenia okno, zobaczyłem kilka minut temu dość jasny meteor nadlatujący ze wschodu. Był nieco jaśniejszy od Jowisza, żółtawy. Kierunek nie bardzo pasuje do akwarydów, choć mogłaby pasować prędkość.

    OdpowiedzUsuń
  3. Dziś 19.05 ok. 23:20 widziałem stosunkowo jasny biało niebieski błysk na niebie nieopodal Jowisza. Zjawisko trwało krócej niż 0,5 sekundy i było statyczne. Pytanie z mojej strony czy ze względu na krótki czas trwania mogła to być bardzo odległa supernova? Z góry dzięki za odp.

    OdpowiedzUsuń
    Odpowiedzi
    1. Jeśli już to meteor stacjonarny - rzadkość, ale się zdarza, lub flara od Słoneczka puszczona przez jakiegoś satelitę. Czasem też bywa tak, że dowolną gwiazdę przysłania cienka chmura mająca niewielkie przerwy, spoglądamy w ten obszar nieba gdy przerwa w chmurze odsłania gwiazdę na krótko, po czym znów jest zachmurzona. Chmura może być cienka i niewidoczna, np. cirrus, czego w ostatnich wieczorach trochę nad nami wisiało.

      Usuń
  4. Ten komentarz został usunięty przez autora.

    OdpowiedzUsuń

Zainteresował Ciebie wpis? Masz własne spostrzeżenia? Chcesz dołączyć do dyskusji lub rozpocząć nową? Śmiało! :-)
Jak możesz zostawić komentarz? - Instrukcja
Pamiętaj o Polityce komentarzy

W komentarzach możesz stosować podstawowe tagi HTML w znacznikach <> jak b, i, a href="link"