poniedziałek, 25 lipca 2022

Częściowe zaćmienie Słońca 25 X 2022 A.D.

Po okresie posuchy w zjawiskach zaćmieniowych wielkimi krokami zbliżamy się do największego zaćmienia Słońca w Polsce od 2015 roku. I choć nie będzie to ani zaćmienie całkowite, na które nasz kraj poczeka do kolejnego stulecia, ani obrączkowe, które za nieco ponad pół wieku ma szansę ujrzeć z nadwiślańskiego kraju młodsze pokolenie Polaków, to nie da się ukryć, że nadchodzące zjawisko będzie najbardziej emocjonującym na przestrzeni ostatnich lat i najgłębszym zaćmieniem częściowym od ponad siedmiu lat. Z dniem dzisiejszym, na dokładnie 3 miesiące przed wydarzeniem, na łamach bloga startuje nowa Astronomiczna Kampania Popularyzacyjna, którą tradycyjnie rozpoczniemy od głównego wpisu poradnikowego i filmowej zapowiedzi, aby przyjrzeć się szczegółom dotyczącym przebiegu częściowego zaćmienia Słońca 25 października 2022 roku.




Długo przyszło nam czekać na powtórkę większych emocji związanych z obserwacjami Księżyca zakrywającego tarczę Dziennej Gwiazdy na skalę, którą można nazwać już całkiem porządnym zaćmieniem. Mieliśmy wprawdzie w roku ubiegłym zaćmienie częściowe 10 czerwca, jednak jego faza maksymalna wahająca się między najsłabszą, a najbardziej dogodną pozycją obserwatora w Polsce od 4 do 16% sprawiała, że było to stosunkowo płytkie zaćmienie, znacznie mniej atrakcyjne od tego, którego możemy oczekiwać za 3 miesiące.

Co ciekawe, tym razem nigdzie na ziemskim globie nie wystąpi faza całkowita czy obrączkowa - stożek cienia przemknie jedynie w pobliżu Ziemi, a Polska znajdzie się mniej więcej w połowie strefy widoczności zjawiska, między obszarem najkorzystniejszym, a tym, który zobaczy jedynie zaćmienie brzegowe. Globalnie patrząc, najgłębsza faza częściowa wystąpi w pobliżu miejscowości Niżniewartowsk na dalekim wschodzie Rosji, gdzie Księżyc zakryje aż 82% tarczy słonecznej, zostawiając w czas maksimum widoczności jedynie wąski sierp Słońca.

Przebieg zaćmienia Słońca z terenu Polski

Zjawisko rozpocznie się około godz. 11:10 CEST przy elewacji Słońca na poziomie około 20-25 stopni nad południowo-wschodnim horyzontem. Różnice w czasie będą niewielkie, ale istotne dla osób planujących z możliwie wysoką dokładnością dokonać obserwacji bądź rejestracji I kontaktu - momentu zetknięcia się krawędzi tarczy Księżyca i Słońca, dlatego poniżej dostępna jest orientacyjna lista z wybranymi lokalizacjami w obrębie całej Polski. Od I kontaktu zaćmienie będzie postępować przynosząc efekt coraz wyraźniejszego nadgryzienia tarczy słonecznej przez Srebrny Glob, co swój kulminacyjny moment stanowiący najważniejszy czas obserwacji zjawiska przyniesie około godz. 12:19 CEST na wysokości około 23-28 stopni, w czasowych okolicach górowania Słońca nad lokalnym południkiem. W tym momencie nastąpi faza maksymalna zaćmienia, która będzie miała prawo zachwycić niezależnie od lokalizacji stając się największym częściowym zaćmieniem Słońca widocznym w Polsce od 20 marca 2015 roku. I tak, w przypadku Polski różnica w fazie maksymalnej między obszarami najbardziej uprzywilejowanymi (północny wschód) a najmniej korzystnymi (południowy zachód) wyniesie 14% - Podlasie ujrzy prawie połowę Słońca zakrytą Srebrnym Globem (46%), podczas gdy Dolny Śląsk może liczyć na 32% fazy maksymalnej. Widać zatem, że w porównaniu do płytkiego zaćmienia z 2021 roku nawet najbardziej "pokrzywdzone" regiony otrzymają szansę ujrzenia zaćmienia aż 8-krotnie głębszego, niż wyniosła najsłabsza faza maksymalna w roku ubiegłym. Po fazie maksymalnej częściowego zaćmienia Księżyc rozpocznie systematycznie odsłaniać coraz większą powierzchnię Dziennej Gwiazdy aż do całkowitego zsunięcia się z niej, co oznaczamy jako III kontakt - moment, w którym tarcza Srebrnego Globu po raz ostatni będzie styczna z krawędzią Słońca nastąpi około godz. 13:30 CEST na elewacji 22-26 stopni nad południowo-zachodnim horyzontem. Zaćmienie widoczne będzie przez około 140 minut z niewielkimi różnicami zależnie od miejscowości.

I kontakt. Krawędź tarcz Księżyca styka się z krawędzią tarczy słonecznej, rozpoczynając zaćmienie częściowe. W tym momencie Słońce będzie przebywać już ponad 21 stopni nad południow-wschodnim horyzontem.
Faza maksymalna zaćmienia częściowego z perspektywy Pomorza Gdańskiego (41%) wystąpi o godz. 12:19 CEST.
III kontakt. Krawędź tarczy Księżyca zsuwa się z krawędzi tarczy słonecznej, kończąc ostatecznie zaćmienie częściowe. Elewacja Słońca do tego momentu od  początku zjawiska zmieni się tylko w zakresie 2 stopni dzięki zaćmieniu dziejącemu się w trakcie górowania, gdy Słońce przechodzi przez południk niewiele zmieniając wysokość.

Poniżej w tabelce przykładowe momenty poszczególnych kontaktów oraz faza maksymalna, to jest procentowe zakrycie Słońca przez Księżyc w trakcie najgłębszego zaćmienia częściowego z perspektywy Polski. Kilka innych lokalizacji, m.in. Jelenia Góra, Przemyśl czy Biała Podlaska, porównanych zostało na filmowej wizualizacji zaćmienia.

Świnoujście - 35,22%
I kontakt - 11:09 CEST
maksimum - 12:14 CEST
III kontakt - 13:20 CEST

Bydgoszcz - 38,79%
I kontakt - 11:11 CEST
maksimum - 12:18 CEST
III kontakt - 13:27 CEST

Toruń - 39,42%
I kontakt - 11:11 CEST
maksimum - 12:19 CEST
III kontakt - 13:28 CEST

Warszawa - 41,43%
I kontakt - 11:13 CEST
maksimum - 12:23 CEST
III kontakt - 13:32 CEST

Kielce - 39,26%
I kontakt - 11:14 CEST
maksimum - 12:23 CEST
III kontakt - 13:33 CEST

Kraków - 37,31%
I kontakt - 11:15 CEST
maksimum - 12:23 CEST
III kontakt - 13:32 CEST

Olsztyn - 42,63%
I kontakt - 11:12 CEST
maksimum - 12:21 CEST
III kontakt - 13:30 CEST

Białystok - 45,16%
I kontakt - 11:14 CEST
maksimum - 12:25 CEST
III kontakt - 13:35 CEST

Lublin - 42,22%
I kontakt - 11:15 CEST
maksimum - 12:25 CEST
III kontakt - 13:36 CEST

Rzeszów - 40,00%
I kontakt - 11:16 CEST
maksimum - 12:26 CEST
III kontakt - 13:36 CEST

Gorzów Wielkopolski - 34,84%
I kontakt - 11:10 CEST
maksimum - 12:15 CEST
III kontakt - 13:22 CEST

Poznań - 36,52%
I kontakt - 11:11 CEST
maksimum - 12:18 CEST
III kontakt - 13:25 CEST

Łódź - 38,88%
I kontakt - 11:13 CEST
maksimum - 12:21 CEST
III kontakt - 13:30 CEST

Wrocław - 34,91%
I kontakt - 11:12 CEST
maksimum - 12:19 CEST
III kontakt - 13:26 CEST

Opole - 35,47%
I kontakt - 11:13 CEST
maksimum - 12:20 CEST
III kontakt - 13:28 CEST

Katowice - 36,36%
I kontakt - 11:14 CEST
maksimum - 12:22 CEST
III kontakt - 13:31 CEST

Porównanie wielkości fazy maksymalnej między obszarem północno-wschodniej a południowo-zachodniej części Polski na przykładzie Lipska i Jeleniej Góry. Różnica w fazie wynosi 14%. Zjawisko w Lipsku widoczne będzie 2 godziny 21 minut, w Jeleniej Górze około 2 godziny 12 minut.
Momenty kontaktów Księżyca z tarczą słoneczną i widoczność globalna zaćmienia. Godziny według strefy UT (CEST = UT+ 2 godziny). Pełny rozmiar schematu. Credit: NASA GSFC
Animacja ukazująca ruch strefy zaćmienia częściowego na Ziemi. Godziny według strefy UTC. Credit: NASA GSFC / A. T. Sinclair

JAK OBSERWOWAĆ CZĘŚCIOWE ZAĆMIENIE SŁOŃCA 25 X 2022 A.D.

Ponieważ obiektem naszych obserwacji będzie Słońce, pierwszą i nadrzędną kwestią o jakiej zawsze musimy pamiętać jest bezpieczeństwo. Wzrok utracić łatwo, zwłaszcza jeśli nieroztropnie spojrzymy na Słońce przez niezabezpieczone odpowiednio instrumenty. Do obserwacji zaćmienia nie potrzebujemy teleskopu. Więcej - nie potrzebujemy nawet lornetki. Jeszcze więcej - na upartego wystarczy para oczu plus coś, co może stanowić filtr: najlepiej choćby 10-centymetrowy kwadrat folii słonecznej ND-5, ale w ostateczności może to być odpowiednio ciemne szkło spawalnicze (co najmniej DIN 10, a jeszcze bezpieczniej DIN 12; jakość będzie jednak gorsza niż z folią ND-5).

Uprzedzając pytania, filtry typu płyta CD, zwykłe okopcone szkło czy dyskietka (o ile ktoś jakąś jeszcze znajdzie - najmłodsi czytelnicy bloga być może nigdy nie mieli jej w rękach) są filtrami, którzy część obserwatorów poleca, a część nie. Jeśli chodzi o mnie, tego typu zabawy zdecydowanie odradzam - pamiętajmy, że Słońce poza promieniowaniem ultrafioletowym czy widzialnym, emituje też promieniowanie podczerwone. Okopcone szkiełko promieniowanie podczerwone przepuszcza bardzo dobrze, więc nie widzę sensu ryzykowania, tym bardziej że za 8-10 zł możemy mieć kwadrat bezpiecznej folii ND-5, którą z powodzeniem możemy wykorzystać do obserwacji gołym okiem jak i z lornetką czy niewielkiej średnicy teleskopem, a jeśli nie potrzebujemy powiększenia - zaopatrujemy się za 8-10zł w zaćmieniowe okulary z folią ND-5 zamiast szkieł i obserwujemy zjawisko bezpiecznie od początku do końca, mając przy okazji gadżet na obserwacje większych grup plam, gdy te się pojawią.

Posiadając lornetkę mamy dwie możliwości obserwacji - albo metodą projekcji ekranowej, albo bezpośrednio, z nałożoną folią ND-5 na obiektywy lornetki. Metoda projekcji ekranowej nie wymaga posiadania filtrów obiektywowych, konieczne jest za to umieszczenie białej kartki / tektury (sztywniejszy materiał zapewni po prostu większą wygodę) w pewnej odległości od okularu lornetki. Obraz tarczy słonecznej rzutowany jest na ów ekran, który musi znajdować się w jednej osi z osią optyczną instrumentu, a obserwacja jest możliwa do dokonania dla większej ilości osób w tym samym czasie.

Metoda projekcji ekranowej z wykorzystaniem teleskopu soczewkowego na podobnej zasadzie jak z lornetką.
Metoda projekcji ekranowej z lornetką. Nieosłonięty jeden obiektyw lornetki kierowany jest na Słońce, po drugiej stronie okular rzuca obraz tarczy na biały ekran.


Niestety metoda taka niesie pewne istotne ograniczenia, z których największym jest nagrzewanie wewnętrznej konstrukcji przyrządu z powodu nieosłoniętych obiektywów. Zaleca się tu wykonywanie przerw w obserwacji poprzez zasłanianie obiektywów na kilka minut co pewien czas (tutaj ma znaczenie średnica obiektywów i jakość wykonania plus użyte materiały, ale dla lornetki 50 mm pojedyncza obserwacja nie powinna przekraczać 5 minut, po której dwukrotnie tyle czasu należałoby dać instrumentowi na oddanie ciepła) - w innym wypadku łatwo rozpocząć proces stapiania, zwłaszcza we wielu budżetowych modelach, gdzie wewnątrz lornetek producenci nie żałują plastiku, a gromadzona energia cieplna od naszego Słonka może szybko robić swoje z takim sprzętem. Z tego względu rzadko już stosuje się tą metodę, tym bardziej, że do dyspozycji mamy tak tanie i bezpieczne rozwiązania jak filtry ND-5, które dodatkowo o niebo podnoszą komfort obserwacji.

Standardowa lornetka o obiektywach 50 mm potrzebuje w tym wypadku jedynie dwóch kwadratów folii ND-5 (podstawowo sprzedawane są w kwadratach 10x10 cm, po 8-10 zł za jeden kwadrat) - wówczas każdy z nich nakładamy na oba obiektywy lornetki. Uczynić to można albo poprzez zrobienie odpowiednich oprawek z tektury, albo zwyczajną gumką recepturką - przy czym warto czynić to w miarę delikatnie, by przypadkiem nie przerwać, a zwłaszcza nie zadrapać folii.

Tyle wystarczy do w pełni bezpieczniej i komfortowej obserwacji zaćmienia, bez konieczności wykonywania przerw w obserwacji co kilka minut. Podobnie można postąpić posiadając teleskop, ale tu już warto zwrócić uwagę ile tej folii potrzebujemy. Przy teleskopach o średnicy do 90 mm wystarczy kwadrat 10x10 cm w podstawowej cenie, ale większe instrumenty będą wymagały odpowiednio więcej folii, co musimy uwzględnić przy zamówieniu (więcej o szczegółach bezpiecznych obserwacji słonecznych możecie czytać też w osobnym wpisie, który jest dostępny tutaj).

Jak przy każdym tego rodzaju zjawisku tak i tym razem przypomnę, aby bezwzględnie zrezygnować z obserwacji z wykorzystaniem samych filtrów okularowych - ostrzeżenie dotyczy głównie obserwatorów "teleskopowych"; pełne bezpieczeństwo zapewnią jedynie filtry obiektywowe umieszczane na przodzie instrumentu. Bardziej doświadczonym przypominać tego nie trzeba, ale nowicjuszom, zwłaszcza tym, którzy nieustannie lubią zaopatrywać się w teleskopy przez serwisy aukcyjne tę sugestię warto zaznaczać przy każdej okazji - w zestawach wystawianych na aukcje w tym serwisie kusi się nieświadomych nabywców dodatkowymi akcesoriami, wśród których często wyróżnić można okularowe filtry słoneczne, które nie są wystarczające i po rychłym nagrzaniu mogą pęknąć wprost w oko obserwatora. Należy więc korzystać wyłącznie z filtrów na obiektyw (folia Baadera ND-5), ewentualnie łączyć obiektywową folię ND-5 z innymi filtrami okularowymi np. wąskopasmowymi czy barwnymi wedle uznania.

*******

Kończąc, zachęcam wszystkich czytających ten tekst do obserwacji zaćmienia i poczynienia stosownych przygotowań w ekwipunku by takie obserwacje były nie tylko możliwe, ale przede wszystkim bezpieczne. O ile nie chcemy przyglądać się zjawisku z większym powiększeniem obrazu zadowalając się tym, co widzi nieuzbrojone oko już za kilkanaście złotych możemy się "uzbroić" w solarne okulary i cieszyć bezpiecznym podziwianiem wygryzionej przez Księżyc tarczy słonecznej. Wykorzystajmy fakt, że nadarza się nam okazja przyzwoicie długiej obserwacji i że jako Polska w całości będziemy mogli to zaćmienie śledzić - jeśli aura w jakimś momencie nie dopisze, to zawsze jest nadzieja na rozpogodzenia w dalszej części zjawiska, choćby na kilka chwil - ponad dwie godziny to bezpieczny margines w porównaniu do zjawisk krótkotrwałych, więc nie zważając na późniejsze prognozy pogody - bądźmy przygotowani do działania. Szczęśliwcom, którzy widzieli już jedno lub więcej całkowitych zaćmień Słońca zapewne nie zadrży serce w razie niepowodzenia, wszak nadchodzące zjawisko nie ma porównania z pełnym zaćmieniem Dziennej Gwiazdy, jednak tym, którzy emocjonują się zjawiskami zaćmieniowymi bez wątpienia wiele pozytywnych wrażeń zbliżające się zjawisko dostarczy. Korzystając z faktu, że do tych drugich należy piszący te słowa, cieszę się niezmiernie, że przed nami największe takie zjawisko od ponad siedmiu lat i ekscytując się już dziś nadchodzącym wydarzeniem zachęcam też Was do wyczekiwania, przygotowań i owocnych obserwacji częściowego zaćmienia Słońca 25 października Anno Domini 2022!


Kolejne teksty Astronomicznej Kampanii Popularyzacyjnej "Zaćmienie Słońca 25 X 2022 A.D." na łamach witryny w kolejnych tygodniach.

  f    t    yt   Bądź na bieżąco z tekstami, zapowiedziami, alarmami zorzowymi i wiele więcej - dołącz do stałych czytelników bloga na Facebookuobserwuj blog na Twitterzesubskrybuj materiały na kanale YouTube lub zapisz się do Newslettera.

Animacje i symulacje w tekście: NASA GSFC / Stellarium.
Dane dot. czasu kontaktów i faz zaćmienia wygenerowane dzięki NASA GSFC.

2 komentarze:

  1. Okazja jest spora jak to podkreśla ten pierwszy odcinek kampanii popularyzacyjnej, gdyż faza zaćmienia jest znaczna (będzie dość efektowne) a czas trwania długi (odporność na przelotne zachmurzenie).
    Warunki będą tym lepsze, że obiecujące będzie właściwie wszystko tj.
    - pora cyklu słonecznego (duża szansa na plamy zwiększające atrakcyjność);
    - pora roku (jesienne Słońce dogodne do obserwacji i rejestracji - mniej jaskrawe, chłodniejsze i niżej podczas górowania)
    - pora dnia (czas wokół górowania - małe zmiany wysokości Słońca).

    Dlatego teraz jest dobry moment, żeby zacząć myśleć spokojnie o tym jak przygotować się do obserwacji a może i rejestracji zdarzenia. Jak zapewnić sobie wolny czas, dogodną lokalizację, przygotować odpowiedni sprzęt, ewentualnie coś dokupić.

    Dobra robota Hawkeye, tak 3mać!

    OdpowiedzUsuń
    Odpowiedzi
    1. Dzięki za ten komentarz! Rzeczywiście wraz z postępem obecnego cyklu jest szansa, że plamki urozmaicą widok - rok temu niby było ich trochę, w 2015 też, ale teraz chyba mamy większą szansę na coś bardziej okazałego bo takich grup systematycznie przybywa. Pozdrawiam

      Usuń

Zainteresował Ciebie wpis? Masz własne spostrzeżenia? Chcesz dołączyć do dyskusji lub rozpocząć nową? Śmiało! :-)
Jak możesz zostawić komentarz? - Instrukcja
Pamiętaj o Polityce komentarzy

W komentarzach możesz stosować podstawowe tagi HTML w znacznikach <> jak b, i, a href="link"